1729 ОНЫ БОГД ТОДРУУЛСАН ЁСЛОЛ ХИЙГЭЭД НААДАМ

2025/10/01 1 Comment

Монголын түүхийн эртний сурвалж унших санаатай нетээр тэнэж явтал санамсаргүй нэгэн чухал баримт олов. Энэ нь 1729 онд Монголд Богдоо тодруулж залсан хийгээд түүнд зориулсан наадмын тухай тэмдэглэл юм. Гарчиг нь: “1729 оны 6-р сарын 22-ноос 7-р сарын 12-ны хооронд Эльбина голын эрэг дээрх Урга хотод Монголчуудын хамгийн нэр хүндтэй шүтээн Хутагтыг дахин залах (хувилах) үеэр хийсэн зан үйлийн товч тайлбар” гэжээ. Энэ тэмдэглэл оросын сүм хийдийн “месяцослов” гэгдэх календарь-номд орж, улмаар Санкт-Петербургийн түүхийн эмхтгэлд багтжээ. Зохиогч байхгүй, гэхдээ тэр монголыг тун муу мэддэг атлаа туйлын гярхай ажигч хүн байжээ. Бодвол худалдаачин бололтой. Зохиогч ёслолын зарим хэсэг, газар усны болон хүний нэрийг орос дуудлагаараа дураараа бичсэнийг тэр чигээр нь үлдээв. 1729 оны эрийн гурван наадмыг ийм дэлгэрэнгүй өгүүлсэн тэмдэглэл маш ховор, бараг ганцхан гэж бодно. Дашрамд 1700-аад оны орос тэмдэглэлийг орчуулах гэж шар махтайгаа хатсанаа зориуд дурдаж байна.

Read more of this post

Filed under ШИНЖЛЭХ УХААН

МАН-ЫН БАЙЛДААН, ТӨРИЙН ХЯМРАЛ…

2025/09/17 1 Comment

Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад өрсөлдөнө гэснээр МАН доторхи далд хямрал, задрал ил гарав. Ингэснээр монголчуудын “улс төрийн анализ” хийдэг архаг өвчнийг хөдөлгөөж орхив. Улс төрийн анализ юу байхав, зүгээр л нам төрийн дээд албан тушаалд хэн хэн очихыг тааж байгаа царай нь тэр юм. Энэ дасаж сурсан, тэнэг арга нь наадмын бөх тааж байгаатай адил. Харин энэ бүх үйл явцын цаана улс төр-нийгмийн ямар үзэгдэл, хандлага бий болсон, ямар ямар эрх ашиг зөрчилдөж байгаа, төр, төрийн удирдлага, түүний үр дүн ямар байгааг шинжлэн үзвэл сая улс төрийн жинхэнэ анализ болно. Энэ талаар би  олон жилийн турш байнга үглэж ирсэн боловч монголчуудын олонхийн сэтгэлгээний хэвшиж, хоцрогдсон хэв маяг үүнийг ойлгох чадваргүй, шинжлэх ухааны анализыг цаг ямагт доош татаж, бүдүүлэгжүүлдэг том зовлон бий…

Read more of this post

Filed under УЛС ТӨР

ХЯТАДЫН ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН КАЛЕНДАРЬ

2025/09/11 Leave a comment

Хятадад үндсэн календариас гадна хөдөө аж ахуйн календарь байдаг юм байна. Хятадууд тариаланч хүмүүс учраас энэ календариа газар тариалангийн ажлын үечлэлд тохируулж хийсэн нь лавтай. Нөгөө талаас газар зүйн ялгаанаас болоод манайд таарах эсэхийг би хэлж мэдэхгүй. Тайлбар нь маш их учраас арга буюу үлдээв. Тэнд “сонин юм” маш их байна лээ.  Ямар ч гэсэн манай хөдөө аж ахуйн хүмүүст хэрэг болно гэж үзээд үндсэн ангиллыг нь үзүүлэв…

Read more of this post

Filed under ОРЧУУЛГА

ӨВӨГ МОНГОЛЫГ МӨШГӨХҮЙ № 2: ЖОУ УЛС БА ӨВӨГ ХҮННҮ

2025/08/11 1 Comment

Сыма-Цин-ы “Түүхэн тэмдэглэл” буюу “Ши-цы” судрын 4 дүгээр бүлэг “Жоу Бэнь Ци – Жоу ордны үйлсийн тухай үндсэн тэмдэглэл” гэсэн гарчигтай. Энэ бүлэгт “умрын бүдүүлгүүд” буюу өвөг монголчуудын тухай хамгийн их өгүүлсэн байдаг. Жоу-гийн түүхээс би монгол угсаатны жун, ди, цюаньжун (нохой жун) хэмээн үг орсон өгүүлбэрүүдийг түүж дугаарлахад өвөг монголтой холбоотой 18 өгүүлбэр байна. Мөн нэвтэрхий толиос эдгээр овог аймгуудын тухай тайлбарыг оруулсан. Мөн зарим догол мөрийн завсарт өөрийн тайлбарыг нэмсэн. Ингээд л болоо…

   

Read more of this post

Filed under ШИНЖЛЭХ УХААН

ӨВӨГ МОНГОЛЫГ МӨШГӨХҮЙ № 1

2025/08/06 4 Comments

Археологич Д.Эрдэнэбаатар, А.Баатархуяг бид хэд гэр бүлээрээ уулзаж ярилцах болгондоо Хүннү, Монголын түүхээр ярилцана. Ярьсаар байтал нэг мэдэхэд Монголын эртний түүхээр өвчилжээ. Яваандаа жинхэнэ түүхэн сурвалжийг үзэх санаа төрөв. Тэр сурвалж нь “Дорнын Геродит” хэмээн алдаршсан Сыма Цин-ийн “Ши Ци” буюу “Түүхэн тэмдэглэл” бөлгөө. Манайхан “Түүхэн тэмдэглэл”-ээс “Хүннүгийн шаштир” хэмээх 110 дугаар бүлгийг уншиж, бусдыг нь “хятадын түүх” гэж үзээд орхичихдог гэмтэй. “Түүхэн тэмдэглэл”-ийн бүх бүлгүүдэд хятадууд умрын бүдүүлгүүдтэй харьцсан олон мянганы түүхийн маш сонирхолтой асар их баримт байдаг аж. Иймээс “Түүхэн тэмдэглэл”-д монгол овог аймгуудтай холбогдолтой хэсгүүдийг түүн авч цуврал болгон бичихээр шийдэв. Энэ удаад “Түүхэн тэмдэглэлийн” зөвхөн 1-р бүлгээс олсон баримтаа чадлын хэрээр тайлбарлан өгүүлэв.

Read more of this post

Filed under ШИНЖЛЭХ УХААН, Uncategorized

ХЯТАДЫН ЛИ МУ ЖАНЖИН ХИЙГЭЭД ХҮННҮЧҮҮД

2025/07/28 3 Comments

Манайхан Хятадын нэрт түүхч Сыма Циний “Ши-цы” (Түүхэн тэмдэглэл)-г дажгүй мэддэг. Учир нь “Түүхэн тэмдэглэлийн” 110 дугаар бүлэгт “Хүннүгийн шашдир” байдаг. Манайхан энэхүү 110-р бүлгээс Түмэн шанъюй, Модун шанью-гийн домог болон Хүннүгийн аж байдлыг мэдэж авдаг. Ингээд л болоо. Гэтэл “Түүхэн тэмдэглэлийн” бусад олон бүлгүүдэд Хүннүгийн өмнөх (энэ нь маш чухал) болон Хүннүтэй холбоотой маш сонирхолтой олон баримт бий. Эхний удаад “Түүхэн тэмдэглэлийн” 81 дүгээр бүлэг буюу “Ли Мугийн амьдрал” гэсэн хэсгийг танилцуулъя:   

Read more of this post

Filed under ШИНЖЛЭХ УХААН

НҮҮРСЧИН ТӨРИЙН ТЭНЭГЛЭЛ

2025/07/24 1 Comment

Хятад 2023 оны 2-р сараас эхлэн нүүрсний импортоо багасгаж эхэлсэн “Bloomberg” мэдээлж байна. Ингээд 2025 оны эхний хагаст Хятадын гадаадаас авах нүүрсний хэмжээ 2024 оны мөн үеийнхээс 18%-иар унажээ. Хятадын нүүрсний импорт 18% унана гэдэг бол бодит хэмжээгээр маш их нүүрс юм…

Read more of this post

Filed under Uncategorized

ТӨМӨР ЗАМЫН ГАЦААНЫ ЦААД УЧИР…

2025/07/02 1 Comment

Саяхан Зам тээврийн сайд асан А.Гансүхийн “Төмөр замын хэрэг” ном гарчээ. Сэтгэлийнхээ гүнд Ц.Нямдорж, С.Баяр, Н.Алтанхуяг нарын номуудын нэг биз гэж бодсон хэдий ч иймэрхүү төрлийн ном олж унших нь судлаач хүний үүрэг юм. Ингээд “Төмөр замын хэрэг” номыг туйлын анхааралтай үзэж судласан зарим сэтгэгдэл, дүгнэлтээс товч өгүүлсү…

Read more of this post

Filed under УЛС ТӨР

← Older posts

Newer posts →