Судлаач Ганаа

Г.УЯНГА: ОЮУТОЛГОЙГ МАРГААШ ХЭРХЭХ БОЛ…

Хэдхэн хоногийн өмнө Оюутолгойн сонсгол болж, улсаараа сэтгэл хөдлөлийн, үзэн ядалтын асар өндөр түвшинд байгаагүй мэт нам гүм ноёлж орхив. Түгшүүрт нам гүм. Маш сэжигтэй нам гүм. Түр хорооны 10 гишүүн тогтоолын төслөө хэлэлцэн бэлэн болгож ердөө маргаашийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оруулах юм байна. Ийм хурдан уу? Шийдэл, гарцаа ийм хурдан олчихож байгаа юм уу ?

ХЭН Ч АНЗААРДАГГҮЙ САНХҮҮ-БИЗНЕСИЙН ТОМ ХУВЬСАЛ

Өнөөгийн улс төр, нийгэм, сэтгэл зүйн байдалд системт анализ хийж, яг одоо байгаа төлөв байдлаа зөв тодорхойлохгүй бол монголчууд бид гарц олж чадахгүй, үндэстний хувьд мөхлийн зам руу орох нь гарцаагүй болжээ. Иймээс олон жилийн системийн анализаас хийсэн дүгнэлтийг тезис хэлбэрээр  толилуулж байна…

НҮҮРСНИЙ АДАЛ ЯВДАЛ

Нүүрсний төлөө өрсөлдөөн, тэмцэл бол өнөөдөр гэв гэнэт бий болсон зүйл биш бөгөөд эрх баригчдын олон жилийн дүрэмгүй, зэрлэг тэмцлийн бодит үр дүн мөн. Монголын “нүүрсний төлөө тэмцлийг” ойлгоё гэвэл 1990-ээд оноос эхлэн ярих ёстой бөгөөд ялангуяа Таван Толгойн ордыг тойрсон 30 гаруй жил үргэлжилсэн будлиан самууныг өгүүлэх ёстой болно. Энэ удаад гол гол үйл явдлын хронологийг товчийг танилцуулж байна. Дараагийн удаад бол мэдээж нүүрсний хулгай ярьж таарна…   

ЦЭЦИЙН ХОЁР НҮҮР

Саяхан Г.Занданшатарын ЗГ-ыг огцруулсан нь ҮХ зөрчсөн гэх Цэцийн дүгнэлт нийгмийг талцуулав. Нэг тал нь “”Үндсэн хуулийн дээр зөвхөн мөнх хөх тэнгэр л байдаг.” гэсэн алдарт ишлэлийг татна. Анх энэ үгийг 1990-ээд оны эхээр Цэцийн анхны дарга Г.Совд нэгэн эрдэм шинжилгээний хурал дээр илтгэл дотроо оруулж хэлсэн юм л даа. Нөгөө тал нь Цэц муухай гэдгээс өөр үндэслэл хэлж чадахгүй байна. Эл асуудлыг ойлгохын тулд өнгөрсөн хугацаанд Цэц ямар ямар асуудлыг яаж яаж шийдэж ирэв гэдгийг санах нь хамгийн чухал. Ингээд манай Цэцийн маргаантай асуудал шийдсэн түүхийг “дан, давхар дээлний” будлианаар жишээ болгон авч үзье:

Г.УЯНГА: МАН ДАХЬ “ИРГЭНИЙ ДАЙН”

Систем нурахад хэрэгтэй л бол бүхнийг дэмжинэ гэдэг утгаараа МАН-ын дотоод дайныг дэмжиж байгаа хүн л дээ, би. Гэхдээ энэ удаа тэгж томруулалгүй зүгээр л яг юу болоод байгааг хэлмээр санагдаад хэл загатнаад, бичмээр санагдаж хуруу арваганаад болдоггүй ээ…

Иргэний дайн гэдэг бол гадны халдлага бус дотоод эрх мэдлийн төлөөх хямралаас үүдсэн үйл явцыг хэлдэг. МАН-д яг ийм явдал болж байна. Энэ явдал ингэж эхэлсэн юм билээ…

1729 ОНЫ БОГД ТОДРУУЛСАН ЁСЛОЛ ХИЙГЭЭД НААДАМ

Монголын түүхийн эртний сурвалж унших санаатай нетээр тэнэж явтал санамсаргүй нэгэн чухал баримт олов. Энэ нь 1729 онд Монголд Богдоо тодруулж залсан хийгээд түүнд зориулсан наадмын тухай тэмдэглэл юм. Гарчиг нь: “1729 оны 6-р сарын 22-ноос 7-р сарын 12-ны хооронд Эльбина голын эрэг дээрх Урга хотод Монголчуудын хамгийн нэр хүндтэй шүтээн Хутагтыг дахин залах (хувилах) үеэр хийсэн зан үйлийн товч тайлбар” гэжээ. Энэ тэмдэглэл оросын сүм хийдийн “месяцослов” гэгдэх календарь-номд орж, улмаар Санкт-Петербургийн түүхийн эмхтгэлд багтжээ. Зохиогч байхгүй, гэхдээ тэр монголыг тун муу мэддэг атлаа туйлын гярхай ажигч хүн байжээ. Бодвол худалдаачин бололтой. Зохиогч ёслолын зарим хэсэг, газар усны болон хүний нэрийг орос дуудлагаараа дураараа бичсэнийг тэр чигээр нь үлдээв. 1729 оны эрийн гурван наадмыг ийм дэлгэрэнгүй өгүүлсэн тэмдэглэл маш ховор, бараг ганцхан гэж бодно. Дашрамд 1700-аад оны орос тэмдэглэлийг орчуулах гэж шар махтайгаа хатсанаа зориуд дурдаж байна.

МАН-ЫН БАЙЛДААН, ТӨРИЙН ХЯМРАЛ…

Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад өрсөлдөнө гэснээр МАН доторхи далд хямрал, задрал ил гарав. Ингэснээр монголчуудын “улс төрийн анализ” хийдэг архаг өвчнийг хөдөлгөөж орхив. Улс төрийн анализ юу байхав, зүгээр л нам төрийн дээд албан тушаалд хэн хэн очихыг тааж байгаа царай нь тэр юм. Энэ дасаж сурсан, тэнэг арга нь наадмын бөх тааж байгаатай адил. Харин энэ бүх үйл явцын цаана улс төр-нийгмийн ямар үзэгдэл, хандлага бий болсон, ямар ямар эрх ашиг зөрчилдөж байгаа, төр, төрийн удирдлага, түүний үр дүн ямар байгааг шинжлэн үзвэл сая улс төрийн жинхэнэ анализ болно. Энэ талаар би  олон жилийн турш байнга үглэж ирсэн боловч монголчуудын олонхийн сэтгэлгээний хэвшиж, хоцрогдсон хэв маяг үүнийг ойлгох чадваргүй, шинжлэх ухааны анализыг цаг ямагт доош татаж, бүдүүлэгжүүлдэг том зовлон бий…

ХЯТАДЫН ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН КАЛЕНДАРЬ

Хятадад үндсэн календариас гадна хөдөө аж ахуйн календарь байдаг юм байна. Хятадууд тариаланч хүмүүс учраас энэ календариа газар тариалангийн ажлын үечлэлд тохируулж хийсэн нь лавтай. Нөгөө талаас газар зүйн ялгаанаас болоод манайд таарах эсэхийг би хэлж мэдэхгүй. Тайлбар нь маш их учраас арга буюу үлдээв. Тэнд “сонин юм” маш их байна лээ.  Ямар ч гэсэн манай хөдөө аж ахуйн хүмүүст хэрэг болно гэж үзээд үндсэн ангиллыг нь үзүүлэв…